Treść głównego artykułu

Abstrakt

Celem artykułu jest prezentacja dotychczas uzyskanych danych teoretycznych i empirycznych na temat zjawiska mobbingu, występującego w środowisku szkolnym. Na wstępie zaprezentowano najważniejsze konkluzje wynikające z trwających od ponad 30 lat rozważań na temat kryteriów definiujących zjawisko. Przytoczono dane ilustrujące skalę problemu i scharakteryzowano jego źródła oraz konsekwencje. Opisano dotychczas stosowane metody badawcze, a także role osób zaangażowanych w mobbing i ich podmiotowe uwarunkowania. Szczególną uwagę poświęcono także charakterystyce złożonych interwencji psychologicznych będących próbą radzenia sobie ze zjawiskiem.

Słowa kluczowe

mobbing bullying mobbing w szkole przyczyny mobbingu konsekwencje mobbingu

Szczegóły artykułu

Referencje

  1. Ahmed, C., Braithwaite, U. (2004). Bullying and victimization: cause for concern for both families and school. Social Psychology of Education, 7(1), 35–54. doi:10.1023/B:SPOE.0000010668.43236.60.
  2. Aronson, E., Wilson, T.D., Akert, R.M. (2012). Psychologia społeczna. Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka.
  3. Ball, H., Arseneault L, Taylor, A., Maughan, B., Caspi, A., Moffitt, T.E. (2008). Genetic and environmental influences on victims, bullies and bully-victims in childhood. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 49, 104–112.
  4. Bandura, A., Ross, D., Ross, S.A. (1961). Transmission of aggression through imitation of aggressive models. Journal of Abnormal and Social Psychology, 63, 575–582.
  5. Björkqvist, D.K., Lagerspetz, K.M.J., Kaukiainen, A. (1992). Do girls manipulate and boys fight? developmental trends in regard to direct and indirect aggression. Aggressive Behavior, 18(2), 117–127.
  6. Boulton, M.J. (1995). Patterns of bully/victim problemsin mixed race groups of children. Social Development, 4(3), 277–293.
  7. Bowlby, J. (1973). Attachment and loss, Vol. 2: Separation. New York: Basic Books.
  8. Bonanno, C.M., Levenson, R.L. (2014). School Shooters: History, Current Theoretical and Empirical Findings, and Strategies for Prevention. https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2158244014525425
  9. Chaux, E., Molano, A., Podlesky, P. (2009). Socio-economic, socio-political and socio-emotional variables explaining school bullying: a country-wide multilevel analysis. Aggress Behavior, 35(6), 520–529. doi:10.1002/ab.20320.
  10. Crick, N.R., Dodge, K.A. (1999). Superiorityis in the eye of the beholder: A comment on Sutton, Smith, and Swettenham. Social Development, 8, 128–131.
  11. Czapiński, J. (2009). Diagnoza szkolna. Przemoc i inne problemy w polskiej szkole. W: Szkoła bez przemocy 2009. Raport Roczny Programu Społecznego Szkoła bez przemocy (s. 22–117).
  12. Dąbrowska-Bąk, M., Pawełek, K. (2014). Opresja w szkole. Wydawnictwo Akademickie Żak.
  13. Duncan, R.D. (1999). Peer and sibling aggression: An investigation of intra- and extra-familial bullying. Journal of Interpersonal Violence, 14, 871–886.
  14. Duncan, R.D. (2004). The impact of family relationship at school bullies and victims. W: L. Espelage, M. Swearer (ed.), Bullying in American schools: A social ecological perspective on prevention and intervention (pp. 227–244). New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates, Inc.
  15. Farrington, D.P. (1993). Understanding and preventing bullying. W: M. Tonry (ed.), Crime and Justice: A review of research (vol. 17, pp. 381–458). Chicago: University of Chicago Press.
  16. Gamian-Wilk, G., Grzesiuk, L. (2016). Mobbing w miejscu pracy. Przegląd wyników badań związanych z przejawami mobbingu, genezą i konsekwencjami. Psychologia społeczna, 11 3 (38), 244–254.
  17. Gebauer, K. (2007). Mobbing w szkole. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX. Goffman, E. (2007). Rozważania o zranionej tożsamości. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
  18. Hawker, D.S, Boulton, M.J. (2000). Twenty years’ research on peer victimization and psychosocial maladjustment: a meta-analytic review of cross-sectional studies. Journal of Child Psychology and Allied Dyscyplines, 41(4), 441–55.
  19. Hawley, P., Little, T., Card, N. (2007). The allure of a mean friend: Relationship quality and processes of aggressive adolescents with prosocial skills. International Journal of Behavioral Development, 31, 170–180.
  20. Hinduja, S., Patchin, J. W. (2009). Bullying Beyond the Schoolyard: Preventing and Responding to Cyberbullying. Thousand Oaks, CA: Sage Publications (Corwin Press).
  21. Hodges, E.V., Malone, M.J., Perry, D.G. (1997), Individual risk and social risk as interacting determinants of victimization in the peer group. Development Psychology, 33(6), 1032–1039.
  22. Jimerson, S.J., Swearer, S.M., Espelage, D.L. (2010). Handbook of bullying in schools: An international perspective. New York: Routledge.
  23. Jolliffe, D., Farrington, D.P. (2011). Is low empathy related to bullying after controlling for individual and social background variables? Journal of Adolescence, 34, 59–71.
  24. Kaczorowski, H. (2007). Mobbing. Niektóre aspekty socjologiczne. W: J. Wawrzyniak (red.), Socjologiczne i psychopedagogiczne aspekty przemocy (s. 69–82). Łódź: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Humanistyczno-Ekonomicznej.
  25. Kaltiala-Heino, R., Rimpelä, M., cArja Rimpelä, M., Rantanen, P. (1999). Bullying, depression, and suicidal ideation in Finnish adolescents: school survey. British Medical Journal, 7, 319(7206), 348-351.
  26. Karna, A., Voeten, M., Poskiparta, E., Salmivalli, C. (2010). Vulnerable children in varying classroom contexts: Bystanders’ behaviors moderate the effects of risk factors on victimization. Merrill-Palmer Quarterly, 56(3), 261–282.
  27. Kaukiainen, A., Björkqvist, K., Lagerspetz, K., Österman, K., Salmivalli, C., Forsblom, S., Ahlbom, A. (1999). The relationships between social intelligence, empathy, and three types of aggression. Aggressive Behavior, 25, 81–89.
  28. Kimmel, M.S., Hearn, J., Connell, R.W. (2005). Handbook of Studies on Men and Masculinities. London: Thousand Oaks.
  29. Kmiecik-Baran, K., Cieślak, W. (2001). Bez zgody na przemoc w szkole i pracy. Gdańsk: Instytut Promocji Nauczycieli „Solidarność”.
  30. Knox, E., Conti-Ramsden, G. (2003). Bullying risks of 11-year-old children with specific language impairment (SLI): Does school placement matter? International Journal of Language and Communication Disorders, 38, 1–12.
  31. Komendant-Brodowska, A., Giza-Poleszczuk, A., Baczko-Dombi, A. (2011). Przemoc w szkole Raport z badań. Raport zrealizowany w ramach ogólnopolskiego programu Szkoła bez przemocy.
  32. Kosmatka, R.M. (2015). Mobbing w wychowaniu. Seminare. Poszukiwania Naukowe, 36(2), 127-140.
  33. Kowalski, R.M., Limber, S.P., Agatston, P.W. (2008). Cyber Bullying: Bullying in the Digital Age. Malden, MA: Blackwell.
  34. Kuźma J., Szarota, Z. (red). (1998). Agresja i przemoc w wspołczesnym świecie. Agresja i przemoc wśrod dzieci i młodzieży w instytucjach opiekuńczo-społecznych. Kraków: Oficyna Wydawnicza TexT.
  35. Leymann, H. (1990). The mobbing and psychological terror at workplaces. Violence and Victims, 5, 119–126.
  36. Lorenz, K. (1996). Tak zwane zło. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
  37. Maćkowicz, J. (2009). Przemoc w wychowaniu rodzinnym. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
  38. Małkowska-Szkutnik, A. (2015). Przemoc w szkole (bullying). W: J. Mazur (red.), Zdrowie i zachowania zdrowotne młodzieży szkolnej w Polsce na tle wybranych uwarunkowań socjodemograficznych. Wyniki badań HBSC 2014 (s. 205–212). Warszawa: Instytut Matki i Dziecka.
  39. Mellibruda, J. (2015). Rany i blizny społeczne. Instytut Psychologii Zdrowia PTP: Wydawnictwo Zielone Drzewo.
  40. Merrell, K.W., Gueldner, B.A., Ross, S.W., Isava, D.M. (2008). “How Effective Are School Bullying Intervention Programs? A Meta-Analysis of Intervention Research”. School Psychology Quarterly, 23(1), 26–42.
  41. Meyer, J.P. Becker, T.E., Vandenberghe, C. (2004). Employee Commitment and Motivation: A Conceptual Analysis and Integrative Model. The Journal of Applied Psychology, 89(6), 991–1007.
  42. Monks, C.P., Coyne, I. (red). (2012). Przemoc i mobbing w szkole, w domu i w miejscu pracy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
  43. Monks, C.P., Smith, P.K., Swettenham, J. (2003). Aggressors, victims and defenders in preschol: peer, self and teacher reports. Merill-Palmer Quarterly, 49, 453–469.
  44. Nabuzoka, D. (2000). Children with learning difficulties: Social understanding and adjustment. Blackwell: BPS Books.
  45. Nesdale, D, Flesser, D. (2001). Social identity and the development of children’s group attitudes. Childhood Development, 72(2), 506–517.
  46. Noret, N., Rivers, I. (2006). The prevalence of bullying by text message or email: Results of a four year study. Poster presented at British Psychological Society Annual Conference, Cardiff, April.
  47. Olweus, D. (1978). Aggression in Schools: Bullies and Whipping Boys. Washington, DC: Hemisphere.
  48. Olweus, D. (1993). Bullying at School: What we know and what we can do. Malden, MA: Blackwell Publishing.
  49. Olweus, D. (2003). Bully / victim problems at school: Basic facts and an effective intervention programme. W: S. Einarsen, H. Hoel, D. Zapf, C.L. Cooper (eds.), Bullying and emotional abuse in the workplace. International perspectives in research and practice (pp. 62–77). London: Taylor & Francis Press.
  50. Olweus, D. (2007). Mobbing. Fala przemocy w szkole jak ją powstrzymać? Warszawa: Wydawnictwo Jacek Santorski & Co Agencja Wydawnicza.
  51. Owens, L. Shute, R., Slee, P. (2000). “Guess what I just heard!”: Indirect aggression among teenage girls in Australia. Aggressive Behavior, 26(1), 67–83.
  52. Patterson, GR. (1976). The aggressive child: Victim and architect of a coercive system. W: E.J. Mash, L.A. Hamerlynck, L.C. Handy (eds.), Behavior modification and families (pp. 267–316). New York, NY: Brunner/Mazel.
  53. Patterson, G.R., Cobb J.A., Ray, R.A. (1972). Social engineering technology for retraining the families of aggressive boys. W: H. Adams, L. Unikel (eds.), Georgia symposium in experimental clinical psychology, II. Springfield, Ill.: Charles C Thomas.
  54. Pellegrini, A.D., Bartini, M. (2001). Dominance in early adolescent boys: Affiliative and aggressive dimensions and possible functions. Merrill-Palmer Quarterly, 47, 142–163.
  55. Pepler, D.J., Craig, W.M. (1995). A peek behind the fence: Naturalistic observations of aggressive children with remote audiovisual recording. Developmental Psychology, 31(4), s. 548–553.
  56. Pepler, D.J., Craig, W.M., Ziegler, S., Charach, A. (1994). An evaluation of an anti-bullying intervention in Toronto schools. Canadian Journal of Community Mental Health, 13, 95–110.
  57. Piekarska, A. (2008). Mobbing – niebezpieczna bimba w szkole. Psychologia w Szkole, 3(19), 69–80.
  58. Pikas, A (2002). New developments of the Shared Concern Method. School Psychology International, 23, 307–336.
  59. Rigby, K. (2010). Przemoc w szkole. Jak ją ograniczyć? Poradnik dla rodzicow i pedagogow. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
  60. Salmivalli, C (2010). Bullying and the peer group: A review. Aggression and Violent Behavior, 15, 112–120.
  61. Salmivalli, C., Kaukiainen, A., Kaistaniemi, L., Lagerspetz, K. (1999). Self-evaluated self-esteem, peer-evaluated self-esteem, and defensive egotism as predictors of adolescents’ participation in bullying situations. Personality and Social Psychology Bulletin, 25, 1268–1278.
  62. Salmivalli, C., Lagerspetz, K., Björkqvist, K., Österman, K., Kaukiainen, A. (1996). Bullying as a group process: Participant roles and their relations to social status within the group. Aggressive Behavior, 22, 1–15.
  63. Salmivalli, C., Voeten, M. (2004). Connections between attitudes, group norms, and behaviors associated with bullying in schools. International Journal of Behavioral Development, 28, 246–258.
  64. Schuster, B. (1999). Outsiders at school: The prevalence of bullying and its relation with social status. Group Processes & Intergroup Relations, 2, 175–190.
  65. Schwartz, D., Dodge, K.A., Pettit, G.S., Bates J.E. (1997). The early socialization of aggressive victims of bullying. Child Development, 68(4), 665–75.
  66. Sherman, L.W. (1993). Defiance, deterrence and irrelevance: A theory of the criminal sanction. Journal of Research in Crime and Delinquency, 30(4), 445–473.
  67. Smith, P. K. (2010). Cyberbullying: The European perspective. W: J. Mora-Merchan, T. Jäger (eds.), Cyberbullying: A cross-national comparison (pp. 7–19). Verlag Empirische Pädagogik: Landau.
  68. Smith, P.K (2012). Mobbing w szkole: trzydzieści lat badań. W: C.P. Monks, I. Coyne (red.), Przemoc i mobbing w szkole, w domu i w miejscu pracy (s. 51–76). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
  69. Smith, P.K., Madsen, K.C, Moody, J.C. (1999). What causes age dechne in reports of being bullied at school? Towards a developmental analysis of risks of being bullied. Educational Research, 41, 267–285.
  70. Smith, P.K., Myron-Wilson, R. (1998). Parenting and School Bullying. Journal of Clinical Child Psychology and Psychiatry, 3(3), 405–417.
  71. Smith, P.K., Sharp, S. (red). (1994). School Bullying: Insights and Perspectives. London: Routlegde.
  72. Smith, P.K, Talamelli L., Cowie H., Naylor P., Chauhan P. (2004). Profiles of non-victims, escaped victims, continuing victims and new victims of school bullying. The British Journal of Educational Psycholology, 74, 565–581.
  73. Stevens, V., Oost, P. van (1995). Pesten op school: een actieprogramma. Apeldoorn: Garant Uitgevers (NV) Maklu Publishers/Uitgevers.
  74. Surzykiewicz, J. (2000). Agresja i przemoc w szkole. Uwarunkowania socjoekologiczne. Warszawa: Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej.
  75. Sutton, J., Smith, P. K. (1999). Bullying as a group process: An adaptation of the participant role approach. Aggressive Behavior, 25, 97–111.
  76. Tajfel, H., Turner, J.C. (1986). The Social Identity Theory of Intergroup Behavior. Psychology of Intergroup Relations, 5, 7–24.
  77. Terry, A., (1998). Teachers as Targets of Bullying by their Pupils: A Study to Investigate Incidence. British Journal of Education Psychology, 68 (2), 255–269.
  78. Thorne, B. (1993). Gender play. Girls and boys in school. Buckingham: Open University Press.
  79. Watson, S.W. (2007). Boys, masculinity and school violence: reaping what we sow. Gender and Education, 6, 729–737.
  80. Wawrzyniak, J. (red). (2007). Socjologiczne i psychopedagogiczne aspekty przemocy. Łódź: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Humanistyczno-Ekonomicznej.
  81. Willard, N. (2006). Cyberbullying and cyberthreats: responding to the challenge of online social cruely, threats, and distress, Center for Safe and Responsible Internet Use, Champaign, Illinois.
  82. Williams, K., Chambers, M., Logan, S., Robinson, D. (1996). Association of common healhymptoms with bullying in primary schoolchildren. British Medical Journal, 313, 17–19.
  83. Wojciszke, B. (2002). Człowiek wśrod ludzi: zarys psychologii społecznej. Warszawa: Wydawnictwo Scholar.
  84. Wojciszke, B. (2011). Psychologia społeczna. Warszawa: Wydawnictwo Scholar.